‹

De Tweede Wereldoorlog in het gebied van het latere Meerstad

De Tweede Wereldoorlog liet ook in het gebied van het latere Meerstad duidelijke sporen achter. Niet in de vorm van grote frontlinies of bekende stadsgevechten, maar in het landschap zelf. Hier herinneren een wegnaam, oude verhalen en veranderingen in het land nog altijd aan een tijd van dwang, angst en ingrijpende maatregelen.

Vooral drie onderwerpen horen bij die lokale oorlogsgeschiedenis: de inundatie van het gebied, de aanleg van loopgraven en schuttersputjes, en de Pilotenweg, die herinnert aan een vliegtuigcrash bij Harkstede. Samen laten ze zien hoe de oorlog ook hier letterlijk in de grond en op de kaart terechtkwam.

Water als verdedigingsmiddel

In het najaar van 1944 raakte voor de Duitse bezetters duidelijk dat de geallieerden oprukten. Om hun opmars te vertragen, besloten zij grote delen van Midden-Groningen onder water te zetten. Door de zeesluizen bij Delfzijl open te zetten, kwam een uitgestrekt gebied blank te staan, van Harkstede tot aan Overschild. Deze onderwaterzetting noemen we de inundatie.

De gevolgen waren ingrijpend. Landerijen verdwenen onder water, kelders liepen vol en veel boerderijen moesten worden verlaten. Uit herinneringen van bewoners blijkt hoe direct dat ingreep in het dagelijks leven. Zo vertelde een inwoner van Harkstede later dat het water tot aan de achterdeur kwam en de kelder helemaal blank stond, terwijl het vooral voor de boeren in het achterliggende gebied zwaar was.

Op 9 oktober hoorden bewoners dat al het land onder water gezet zou worden. Daarna probeerden veel gezinnen nog snel te redden wat er te redden viel. Gewassen werden van het land gehaald, spullen in veiligheid gebracht en op sommige plekken volgde evacuatie. Voor boerengezinnen betekende dat niet alleen schade en onzekerheid, maar ook het plotseling wegvallen van het gewone leven.

Loopgraven en schuttersputjes in het open land

Nog voordat het gebied onder water werd gezet, was het landschap al in dienst gesteld van de oorlog. In de zomer van 1944 moesten Nederlandse mannen in deze omgeving gedwongen verdedigingswerken aanleggen. Daarbij ging het niet alleen om schuttersputjes en loopgraven, maar ook om een brede gegraven verdedigingsgracht die geallieerde tanks moest tegenhouden.

Bij landerijen in de buurt van Harkstede werd over een lengte van ongeveer vijfhonderd meter een gracht gegraven van circa tien meter breed en drie meter diep. Meer dan 1.500 mannen uit onder meer Appingedam, Loppersum, Garrelsweer en de Woldstreek zouden daaraan hebben gewerkt. Voor de mensen op wie dit land betrekking had, moet dat een hard gezicht zijn geweest: hun eigen grond werd opengebroken voor een oorlog die niet de hunne was.

Historisch kaartmateriaal uit 1944 laat zien dat in dit gebied verdedigingswerken aanwezig waren. Vergeleken met de situatie van nu lijkt er in loopgraaf gelopen te hebben in een bocht vanuit het huidige Groenewei, ongeveer vanaf de hoek bij het Boterdorstpad, via de Groenewei-school, richting het Slochterdiep.

De Pilotenweg en de crash van 11 december 1943

Een andere herinnering aan de oorlog ligt besloten in een wegnaam. De Pilotenweg bij Harkstede verwijst naar de crash van een Amerikaanse B-17 bommenwerper op 11 december 1943. Het toestel, de Wild Children, was die dag onderweg van RAF Framlingham naar een bombardementsvlucht op Emden en werd boven het noorden geraakt door Duits afweervuur.

Rond 12.35 uur stortte het vliegtuig neer bij Harkstede. Het was een heldere winterdag, waardoor de crash in de wijde omgeving te zien was. De rechtervleugel stond in brand en de bemanning moest het toestel verlaten. Alle tien bemanningsleden overleefden de sprong met hun parachute, maar werden vrijwel direct door de Duitsers krijgsgevangen gemaakt.

De crash maakte diepe indruk op het dorp. Ooggetuigen renden naar de plek toe om te kijken of er nog iemand gered kon worden, maar moesten zich terugtrekken toen er geschoten werd en Duitse militairen naderden. Nog jaren later werden bij het ploegen stukken vliegtuigmetaal gevonden op en rond de akkers.

De herinnering bleef bestaan. In 1981 werd op de plek van de crash een nieuwe weg aangelegd, en tijdens een gemeenteraadsvergadering op 17 mei 1982 kreeg die de naam Pilotenweg. Daarmee bleef de gebeurtenis niet alleen bewaard in verhalen, maar ook op de kaart.

Wie meer wil weten over deze crash en de bemanning, kan ook de korte documentaire Stranger from the Sky bekijken.

Nog zichtbaar in naam en verhaal

De oorlog liet ook in dit gebied sporen na. De inundatie zette het land onder water, verdedigingswerken veranderden het terrein en de crash bij Harkstede leeft nog voort in de naam Pilotenweg.

Van veel daarvan is in het landschap zelf nog maar weinig zichtbaar. Toch horen deze gebeurtenissen wel bij de geschiedenis van het gebied, omdat ze laten zien hoe ook hier oorlog ingreep in het dagelijks leven en de omgeving.

Bronnen

De meidagen van 1945 – Bevrijding van Noord en Oost Nederland

Of bekijk de reconstructie van ‘De meidagen 1945 – Bevrijding Noord en Oost Nederland’.

Meehelpen? Word meerhelper!

We zoeken altijd nieuwe vrijwilligers. Kijk op de pagina Meehelpen om te lezen welke bijdrage jij kunt leveren.

Meld je aan!

Vrijwilligersvacatures